Ezberci Müfredatların Ötesinde: Neden Klasik Öğrenme Tanımları İflas Etti?
Geleneksel eğitim sistemi insan zihnini uzun süre basit bir depolama alanı olarak gördü. Öğrenmeyi ise sınav sonuçları, ezberlenen formüller ya da performans çıktısıyla ölçmeye kalktı. Sözlükler öğrenmeyi sadece 'bilgi edinimi' olarak tanımlarken, psikoloji literatürü uzun yıllar boyunca bunu 'deneyim sonucu davranışta meydana gelen değişim' sığlığına sıkıştırdı.
Peki ya gerçek?
Nörobilim alanındaki son gelişmeler bu tanımların ne kadar yetersiz kaldığını gözler önüne seriyor. Zihin, doğrusal çalışan bir makine değildir. Öğrenme; nöronal ağların yeniden yapılanması, duygusal süreçler ve çevreyle girilen karmaşık etkileşimlerin bütünüdür. Eğitimci Stewart Hase tarafından geliştirilen 'Öğrenme Tipolojisi', tam da bu noktada devreye giriyor. Bu yaklaşım bir hiyerarşi veya taksonomi sunmuyor. Bunun yerine, bir deneyim sırasında öğrenenin zihninde tam olarak neyin gerçekleştiğini anlatan yedi farklı boyut ortaya koyuyor.
Eğitim deneyimlerini belirli bir çıktı üretmek yerine, zihnin nasıl çalıştığına ve öğrenenin ilgisine göre tasarlamak zorundayız. Çünkü her tipoloji katmanı, farklı bir öğretim yaklaşımı gerektirir.
Zihinsel Evrimin Zirvesi: Otopoyetik ve Derin Uyumlanma
İnsan zihni ne zaman gerçekten radikal bir sıçrama yapar? Cevap net: Büyük bir krizle veya yüksek düzeyde karmaşıklıkla karşılaştığında. Tipolojinin en üst sınırında yer alan otopoyetik (öz-düzenleyen) ve uyarlanabilir öğrenme, işte bu derin zihinsel dönüşümü temsil eder.
Burada ezberlenmiş bilgi işe yaramaz. Zihin, karmaşık ve kaotik bir ortamda hayatta kalabilmek için kendi öğrenme yollarını kendi inşa eder. Thomas Edison'ın Menlo Park'taki laboratuvar çalışmalarını ya da teknoloji devlerinin inovasyon odalarını düşünün. İnsanlar var olan dogmaları yıkmaya zorlanır. Zihin; çift ve üçlü döngülü öğrenme (double and triple loop learning) mekanizmalarını işleterek sadece problemleri çözmez, problemin dayandığı tüm varsayımları baştan sorgular.
Bu süreçte bilgi artık ham bir veri değildir; doğrudan bilgeliğe dönüşür.
Duygusal Şoklar ve Bilişsel Şema Değişimleri
Bilişsel şemalarımız; dünyayı okuma biçimimizi sağlayan değerlerimiz, tutumlarımız ve temel inançlarımızdır. Erken yaşlarda biçimlenirler ve değişime karşı inanılmaz derecede dirençlidirler. Beynimizin duygusal merkezleriyle öyle güçlü bağları vardır ki, aksini kanıtlayan en mantıklı delilleri bile reddedebilirler.
Bu yüzden bilişsel şemalardaki bir değişim, son derece üst düzey bir öğrenme deneyimidir. Genellikle duygusal yükü yüksek, sarsıcı bir deneyim gerektirir. Konstrüktivizm ve deneyimsel öğrenmenin temelinde bu yatar.
Şema değiştiğinde eski zihinsel patikalar yıkılır ve yenileri kurulur. Öyle ki, kişi değişimden sonra eski inancını nasıl savunabildiğine kendisi bile şaşırır. Mikro yönetim takıntısı olan bir liderin, yaşadığı ağır bir başarısızlık sonrası ekibine güvenmeyi öğrenmesi ve kontrolcü davranışlarını tamamen terk etmesi buna mükemmel bir örnektir.
Kapasite Geliştirme ve Örtük Bilginin Gücü
Toplum genelde yetkinlik (competence) ile kapasite (capability) kavramlarını birbirine karıştırır. Oysa ikisi bambaşka şeylerdir.
Yetkinlik, bir işi bildiğiniz şartlar altında yapabilme becerisidir. Kapasite ise, sahip olduğunuz becerileri daha önce hiç karşılaşmadığınız, tamamen yabancı ve karmaşık durumlarda uygulayabilme yeteneğidir. Kapasitesi yüksek bireyler self-efikasi (öz-yetkinlik) duygusu gelişmiş, belirsizlik karşısında soğukkanlı kalan ve özgün problem çözme yolları geliştirebilen kişilerdir.
Bunun bir adım ötesi ise örtük öğrenmedir (tacit learning). Usta uygulayıcılarda görülür. Uzman kişi, karmaşık bir görevi zihinsel bir çaba harcamıyor gibi görünen bir doğallıkla yerine getirir. Bilgi tamamen içselleştirilmiştir. Bir cerrahın ya da Usta bir müzisyenin neyi nasıl yaptığını o an sözel olarak açıklaması zordur; eylem doğrudan gerçekleşir.
Temel Öğrenme Katmanları: Yetkinlik, Koşullanma ve İşaretler
Zihinsel süreçlerin daha alt boyutlarında yer alan mekanizmalar, değersiz oldukları anlamına gelmez. Aksine, günlük yaşamın sürdürülmesi ve kaynakların verimli kullanılması için hayati önem taşırlar.
Yetkinlik kazanımı, modern eğitim sistemlerinin en çok odaklandığı alandır. Bilgi ve becerilerin doğrudan veya dolaylı yoldan edinilmesi ve tekrar edilmesidir. Günümüzün ağ tabanlı dünyasında yetkinlik kazanmak her zamankinden çok daha kolaydır.
Bir diğer katman ise edimsel koşullanmadır (operant conditioning). Çevreye verilen bilinçaltı yanıtları kapsar. Bir davranış sergilersiniz, karşılığında bir ödül veya takdir alırsınız. Zihin bu davranışı pekiştirir. Zamanla bu süreç otomatikleşerek alışkanlıklara dönüşür.
En basit yapı ise işaret öğrenmesidir (klasik koşullanma). Tamamen bilinçdışı gelişir. Çocukken zehirlendiğiniz bir yemeğin kokusunu yıllar sonra aldığınızda hissettiğiniz ani mide bulantısı veya çok sevdiğiniz bir dostunuzun kullandığı parfümü başkasında duyduğunuzda aniden kapıldığınız o huzur hissi bu kategoridedir. Pazarlamacılar ve reklamcılar zihnimizin bu duygusal şartlanma mekanizmasını yoğun şekilde kullanır.
Eğitimi ve İnsan Gelişimini Yeniden Kurgulamak
Tüm bu tipoloji bize net bir mesaj veriyor: İnsan zihnini tek bir öğrenme modeliyle eğitmeye çalışmak, devasa bir potansiyeli çöpe atmaktır. Eğer amacımız sadece belirli işleri tekrar eden bireyler yetiştirmekse yetkinlik ve edimsel koşullanma seviyesinde kalabiliriz.
Ancak değişen dünyaya uyum sağlayan, inovasyon yapabilen, kendi bilişsel şemalarını sorgulayıp bilgeliğe ulaşan bireyler arıyorsak; eğitim tasarımlarımızı otopoyetik ve kapasite geliştirici zeminlere kaydırmak zorundayız. İnsan zihni bir kova gibi doldurulmayı beklemiyor; doğru uyaranlarla kendi ekosistemini yaratmak istiyor.
